Redyard Kiplinq “Cəngəllik Kitabı” (The Jungle Book) adlı əsərində meşədə heyvanlar arasında böyüyən, onlarla birlikdə yaşayan və daha sonra insanlar arasında yaşamağa başlayan bir oğlan uşağının həyatından bəhs edir. Doğru təxmin etdiniz, həmin oğlan məşhur Mauqlidir. Mauqli insan olmasına baxmayaraq heyvanlar arasında böyüdüyündən, yəni, bir toplumdan məhrum olduğundan, onda insani keyfiyyətlər inkişaf etməmişdir. Bu məhrumiyyət daha sonra insanlarla birlikdə yaşamağa başladığında insanların həyat tərzinə alışmaqda ona çətinliklər törətmişdir.
Keçən dəfəki “Fərd və Kültür” adlı yazımızda insanın sahib olduğu zehni kateqoriyalardan və insanın necə bir varlıq olduğundan bəhs etmişdik. İnsan, zehnində müəyyən kateqoriyalar olduğu halda dünyaya gəlir və toplum içərisində bu kateqoriyaları inkişaf edir, formalaşır. Bu, insanın insan olmasıdır. Yəni, insan bir toplumda yetişdiyi müddətcə insan olaraq dəyərləndirilir. Çünki, insan olmaq sadəcə zehni kateqoriyalara sahib olmaq deyil. Eyni zamanda da həmin kateqoriyaların insanlarla qaşılıqlı münasibətlər nəticəsində yəni, sosiallaşma müddətində davranışlara, rituallara, vərdişlərə bir sözlə kültürə çevrilməsidir. Bu proses sosiallaşma olaraq adlandırılmışdır. İnsanın ən məşhur təriflərindən biri məhz də belədir: İnsan sosial varlıqdır.

Sosiallaşmaq insana xas bir xüsusiyyətdir və sadəcə başqa insanlarla birlikdə olduğu zaman zühur edir. Mütəxəssislər sosiallaşma prosesinin üç mərhələdən ibarət olduğunu qeyd etmişlərdir.

IMG_4859.JPG1. Bunlardan ilki ailədə meydana gələn sosiallaşmadır. Ailə, insanın doğulduğu zaman içində yaşamalı olduğu ilk sosial mühitdir. Və demək olar ki, ən güclüsüdür. Psixoloqlar insanın ilk altı il müddətində qazandığı vərdişlərin, öyrəndiyi bilgilərin həyatında daha qalıcı və təyinedici rola sahib olduqlarını qeyd edirlər. Hətta bu yaşlarda öyrənilən bilginin mismarla/mıxla daş üzərinə yazılan yazı kimi olduğunu da deyirlər. Bu ilk sosial mühitdə insan insan olmağı öyrənir. Ailə, toplumun bir maketi formasında olduğu üçün uşaq toplumla/cəmiyyətlə bağlı düşüncələri, toplumun düşüncə formasını, davranış şəkillərini, rituallaşmış hərəkətləri burada öyrənir. Yəni, ailə uşağın topluma qəbul edilməsi üçün lazım olan bilgilərin öyrənildiyi məktəb, bir sözlə cəmiyyətə inteqrasiya üçün visa alındığı şöbədir. Burada uşaq, cəmiyyətdə nə etməli olduğunu, nələrin edilməməsi gərəkdiyini, necə danışacağını, kiminlə necə rəftar edəcəyini, böyüklərə qarşı hörməti öyrənir. Ətrafında gəzən kişi və qadınları əmi, bibi, dayı, xala, baba, nənə və sair olduğunu ailədə öyrənir. Rənglərin, əşyaların, davranışların adlarını da həmçinin öyərnir. Uşaq yasda ağlamalı olduğunu, toyda şən olması gərəkdiyini, altı yaşında məktəbə getməli olduğunu, vaxtı gəldiyində (bu da təyin olunub) evlənməli olduğunu ailədə öyrənir. Bu ilk sosiallaşma mərhələsi sadəcə ailə deyil, eyni zamanda qohumlar və qonuşlar vasitəsiylə də həyata keçirilir.

influences_5.jpg2. Bu mərhələdən məhrum qalanlar isə topluma inteqrasiyada ən çox problem yaşayan, sosiallaşma prosesinin ikinci mərhələsi zamanında uyğunlaşma sıxıntısı yaşayan, daha sonra toplum içərisində insanlarla münasibət əsnasında, ictimai ritualları yerinə yetirərkən çətinlik çəkirlər. Bunlar ailədən məhrum bir şəkildə böyüyən uşaqlardır. Onlar sosiallaşma prosesinin ilk mərhələsini tam olaraq yaşaya bilmədikləri üçün gələcək mərhələlərdə də bunun əksikliyini hiss edəcəklərdir. Psixoloqlar ailə sevgisindən yoxsun bir şəkildə böyüyən uşaqların gənclik və yetişkinlik dövürlərində fərdi problemlər yaşadıqlarını çox vaxt açıq bir şəkildə dilə gətirmişlərdir. Bizim üçün burada əsas olan “sevgi”dən məhrumiyyət deyil, bütünüylə ailə həyatından yoxsun olmaqdır. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi ailə həyatı uşağın insan olaraq formalaşdığı ilkin mərhələdir. Burada uşaq tam olaraq sosiallaşmağı öyrəndiyi zaman topluma inteqrasiyası çox rahat olur və sosiallaşma prosesinin ilkin mərhələsi müvəffəqiyyətlə başa çatır. Bu mərhələni yaşamamış birbaşa ictimai həyata qatılan uşaqlar ictimai həyatın qayda və qanunlarını, ritual və davranış formalarını məhz elə ictimai həyatın içərisində öyrənirlər. Halbuki, ailə mühitində yetişmiş uşaq toplumda nələr edib, nələr etməyəcəyini qabaqcadan öyrəndiyi üçün ictimai həyata inteqrasiya etdiyi zaman bu öyrəndiklərinə uyğun davranacaqdır.

Nümunə olaraq oğurluq etməyin pis əməl olduğunu, bunu etdiyi zaman cəzalandırılacağını öyrənən bir uşaq bu əməli etməkdən çəkinər, ən azından etdiyi zaman belə necə qarşılıq alacağını bilər. Lakin, oğurluğun pis bir şey olduğundan xəbərdan olmayan və bu əməli etdiyi zaman cəzalandırılacağını bilməyən bir uşaq cəza ilə qaşılaşdığında çox təəccüblənəcək və bu cəzalandırma hərəkətinə məna qazandıra bilməyəcəkdir.

İnsan, sosiallaşma prosesi içərisində necə davranacağını, yəni, kültürün, istifadə edə biləcəyi, hətta, istifadə etməsinin məcburi olduğu bütün kodlarını öyrənir. Bu kültür kodlarının içərisində təbii ki, cazalandırma mexanizminin necə işlədiyi, hansı hallarda toplumun “SOS” siqnalı ilə həyacan təbili çaldığını, hansı xətaların/sapqınlıqların qarşılığında hansı cəzaların veriləcəyi də vardır. Sosiallaşma prosesi müvvəffəqiyyətlə nəticələnmişdirsə və yeni üzv ictimai qaydaları/qanunları/ritualları lazımi şəkildə yerinə yetirirsə, cəzalandırma mexanizmi istifadə olunmaz. Təbii ki, bu cəzalandırma mexanizminin fərqli təzahürləri vardır. Bunlar ailə içərisində, dost mühitində ola bildiyi kimi, ümumi bir şəkildə toplumda da ola bilir. Kiçik təzahürlər daha çox ailə və yaxud dostlar arasındakı sapqınlıqlar/xətalar/qayda pozuntuları zamanı biruzə verir. İctimai mexanizminin ən böyük, ən qatı tərəfi isə fərdin ictimai qaydaları, ritualları yox saydığı, pozduğu, vecinə almadığı zaman üzə çıxır. Bu zaman isə fərd toplum tərəfindən damğalanır.

Stamp-512Burada bəhs olunan damğalama bizdə ictimai tənqid və yaxud da insanların hərəkətlərinə görə onlara ad qoymaqdır. Buradakı damğalama eyni zamanda ictimai qaydaların, kültür tərəfindən təyin olunmuş prinsiplərin, insanların, yəni, toplumun ümümi anlayışının, qabul etdikləri əxlaqi normaların pozulması və yox sayılması zamanı ortaya çıxan hərəkətlərə və faillərə verilən addır.

Bütün toplumlar ailə qurumu vasitəsi ilə gələcəyini formalaşdırır. İnsanların artımı üçün toplumlarda tək məşru yol olaraq ailə qurumu qəbul edilmişdir. Qadın və kişi arasındakı “sexual intercourse” (cinsi əlaqə) kültür tərəfindən sadəcə ailə qurumu vasitəsi ilə məşrulaşdırılmış və əxlaqi normalar tərəfindən tənzimlənmişdir. Bunun xaricində yaşanan bu münasibətlər toplum/cəmiyyət tərəfindən xoş qarşılanmır, ictimai qaydaların pozulması kimi dəyərləndirilir və bu sapqınlığın qarşısının alınması üçün lazımi tədbirlər görülür. Belə ki, ictimai tənqid mexanizmi işə düşür və “stigmatization” baş tutur. Belə damğalardan biri də hər toplumda var olan və bütün əxlaqi normalar və ictimai prinsiplər tərəfindən rədd olunan “fahişə” və “fahişəxana”dır. Bəzi insanlar etdikləri hərəkətə görə və bəzi məkanlar da funksiyalarından ötrü toplum tərəfindən damğalanmışdır. Damğalanmış insan yaşamağa davam etsə də toplumdan uzaqlaşdırılmış və yadlığa məhkum edilmişdir.
Sosiallaşma prosesinin ikinci mərhələsi məktəbdə həyata keçirilir. Uşaqlar, ailə mühitində tez-tez adını eşitdikləri və həsrətlə gözlədikləri məktəb həyatına altı yaşlarında başlayırlar. Bu mərhələdə uşaqlar müəyyən elmi bilgilərə yiyələnir və dünya/kainat/insanlar və sair haqqında təsəvvürlərini elmi üsullar və arqumetlərlə əsaslandırmağı öyrənirlər. Məktəb həyatı, təhsil, elm və elmin inhisarlaşması üzərinə daha sonra yazacağımız üçün burada sadəcə qısa olaraq toxunmağı münasib bildik.

İnsan, tam olaraq sosiallaşdıqdan sonra, yəni, ictimai həyata inteqrasiya olduqdan sonra ailədə və məktəbdə öyrəndiyi bilgilər, əxlaqi normlar, kültür qaydaları ilə bu sosiallaşmanı təcrübə edir. Burada yeni tanış olduğu insanlarla münasibətlər zamanı öyrəndiklərini tətbiq edir və yeni təcrübələr əldə edir ki, bu da onun sosiallaşmasının davam etdiyini göstərir. Lakin, sonradan öyrəndiyi hər şey içində böyüdüyü, ictimai mühit, ailə və məktəbdən aldığı bilgilər üzərinə inşa edilir.

brain1_3034979b.jpgSosiallaşma eyni zamanda bir bilgi ötürmə mexanizmidir. Yəni, ailənin keçmişdən aldığı bilgiləri, kültür kodlarını, əxlaqi normaları uşaqları vasitəsi ilə gələcək nəsillərə ötürülməsidir. Keçmiş xatirələr, atalar sözləri, bayatılar, nənələrin, babaların yaşadıqları, atanın əskərlik xatirələri, valideynlərin məktəb illərində yaşadıqları hadisələr, dostluqları, düşmənçilikləri və sair sosiallaşma prosesinin uyğun bir mərhələsində uşaqlara danışılır ki, bu şəkildə uşağın yaddaşı/hafizəsi formalaşdırılır. İnsan, bəzən heç görmədiyi babasının əskərlik xatirələrindən, heç şahid olmadığı bir hadisədən çox həyacanlı və görmüş kimi bəhs edə bilir. Bu nümunə ümumi topluma tətbiq olunduğu zaman bir millətin tarixi eyni şəkildə qarşımıza çıxacaqdır. İnsanlar heç bir şəkildə yaşamadıqları dövrlərdə baş vermiş düşmənçilikləri eyni nifrətlə canlı tuta bilir və bunu da gələcək nəsillərə ötürür. Bizdəki “Qan yaddaşı” təbiri/ifadəsi bu xüsusu tam olaraq açıqlayır.

Millət hafizəsi dediyimiz sosial bilgi deposu/stoku/anbarı (social stock of knowledge) həm insanların hafizəsini formalaşdırır, həm də insanlar vasitəsi ilə davamlılığını qoruyur. Yeni bilgilər/məlumatlar qazanır onları da öz deposuna yerləşdirir. Bu sosial bilgi deposu insanlara eyni dərəcədə paylaşılmamışdır. Bu bilgilərin insanlar arasında təqsimində yaş həddi, oxumuşluq səviyyəsi, cinslər və sair əhəmiyyətli rol oynayır. Bu bilgi deposu hansı bilgilərin kimlərlə,hansı yaş həddindəki insanlarla paylaşılacağını da təyin edir. Əgər vaxtından əvvəl bu depoya girərək bilgi almağa cəhd olunarsa, həmin şəxs cəzalandırılacaqdır. Çünki, yuxarıda da bəhs etdiyimiz kimi, bu, ictimai qaydaların pozulması olaraq dəyərləndirilir.

Məişət bilgiləri xaricində elmi, ədəbi, incəsənət, hərbi, iqtisadi və sari sahələrə aid bilgilər də bu depoda saxlanılır. Belə ki, hansı bilginin kimlərə veriləcəyi və yaş həddi burada da keçərlidir. Hərbi sirlər dərəcələndirilmiş olub, bunlardan sadə əsgərin bildikləri ilə gizirin və yaxud generalın bildikləri fərqlənir. Yaş və rütbə/vəzifə burada da bilginin bölüşdürülməsində və qəbul edilməsində çox əhəmiyyətlidir. Rəssamlığın incəlikləri, fizika qanunlarının detalları, insan orqanizminin müxtəlif funksiyaları sadəcə mütəxəssislərə aid bilgi olaraq “social stock of knowledge”də öz yerlərini almışdır. Bu bilgilər mütəxəssislər xaricində heç kəslə paylaşılmayan bilgilərdir. Bu qayda digər sahələrə də aiddir. Burada da başqa bir mövzu qarşımıza çıxır. Bu da ixtisaslaşma və bilginin paylaşılması problemidir ki, bundan daha sonra (yuxarıda bəhs etdiyimiz təhsil, məktəb, elm və onun inhisarlaşdırılması mövzularınadan danışarkən) bəhs edəcəyik. İnsan, bu bilgi deposundan özünə aid olan bilgiləri sıra ilə ailəsindən, məktəbdən və daha sonra da işi vasitəsi ilə alır.

Cemetery

Məzarlıqlar, qəbir daşları bir millətin/toplumun yaddaşının daşlar üzərinə həkk olunmasıdır. Və bu yolla xatirələr hər zaman canlı qalır, gələcək nəsillərin keçmişlərini daha yaxınlarında hiss edir və millətin hafizəsinin nəsildən-nəsilə ötürülməsi daha da asanlaşır. Məzarlıqlar kültürün ən canlı örnəyi və dilin bir formasıdır. Məzar daşları da dilin, sözün yerinə yetirdiyi vəzifəni həyata keçirir və keçmişi/kültürü/hafizəni/şüuru/ənənəni/bilgini atadan oğula, keçmişdən gələcəyə doğru ötürür. Bu da, sosial bilgi deposunun hər zaman dinamik qalmasını təmin edir, davamlı olaraq funksionallığını qoruyub saxlamağa kömək edir.

Məzarlıqların olmadığı heç bir toplum yoxdur. Qəbristanlıq, ölüm hekayələri vasitəsi ilə bir millətin kimliyi öyrənilə bilər. Həyatı idarə edən, toplumun/insanların canlılığını təmin edən şey ölümdür. Böyük şəhərlərdə məzarlıqların yüksək yerlərdə qurulması da bunun işarələrindəndir. Ölülərin diriləri idarə etmədiyi heç bir cəmiyyət yoxdur. Yaddaşımız, hafizəmiz, kimliyimiz, gələcəyimiz/istiqbalımız məzarlıqlara, yəni, ölülərə bağlıdır. Aşağıda həyat davam edir və zaman-zaman insanlar başlarını yuxarıya qaldıraraq hesabat verirlər. Müəyyən bir gündə ölüləri ziyarət edərək xatirələri/yaddaşı/hafizəni diri/canlı tuturlar. Keçmişə bağlılıq hər ziyarətdə bərpa olunur, yeni sözlər verilir. Məzarlıqlar bir millətin canlı yaddaşıdır. “Xatirələr hafizənin çəliyidir” deyir ustad Cəmil Meriç. Şəhidlər xiyabanı, intiqam duyğusunun, keçmiş ağrı-acıların, baş vermiş fəlakətlərin unudulmamasını təmin edən, yaddaşımızı canlı tutan çəliyidir.

Advertisements